Piotr Jaroszyński

Kierownik Katedry Filozofii Kultury Wydziału Filozofii KUL 
Streszczenie artykułu "Jakub Boehme" "Powszechna encyklopedia filozofii" t1 Lublin 2000 

BOEHME 
Teozof i mistyk protestancki. Prekursor idealizmu germańskiego. Urodzony w 1575 w Starym Zawidowie k. Zgorzelca. Zmarł w 1624 w Zgorzelcu. 

Boehme pochodził z zamożnej rodziny rolniczej. Nie odczuwał problemów finansowych, a dojrzałe życie poświęcił pisaniu, choć pieczołowicie pielęgnowana legenda przyczyniła się do propagowania przez trzysta lat wizerunku Boehmego jako prostego szewca. Brakowało mu szkolnego wykształcenia filozoficznego, ale znał ówczesną literaturę z zakresu alchemii, kabały, mistyki, religii, dużo podróżował, miał krąg wykształconych przyjaciół, był pobożnym luteraninem. System który stworzył Boehme nie jest w ścisłym sensie filozofią, lecz raczej wizją gnostycką, sformułowaną w języku hermetycznym, głęboko zakorzenioną w ówczesnych trendach, takich jak późnośredniowieczny i renesansowy mistycyzm, luteranizm oraz poglądy przedstawicieli reformacji (S.Franck, C.Schwenckfeld, V.Weigl). Wszystkie dzieła z wyjątkiem jednego napisał w ciągu sześciu lat. Mimo że poglądy jego ulegały zmianie piętno gnostyckie jest wszędzie obecne. 
Boehme ukazuje siebie jako tego, który ma dostęp do istoty Boga i poprzez Boga widzi całe stworzenie. Jest to typowa postawa mistrza gnostyckiego. Treść tej wizji została spisana i przekazana adeptom do uwierzenia. Zawarte w niej są poglądy na temat Boga, świata, człowieka i zła. Wyeksponowanie zła jako głównego problemu to również cecha gnostycyzmu.

BÓG 
Bóg jest niezróżnicowanym źródłem, którego naczelną siłą stanowi wola, ponieważ nie ma innego przedmiotu woli oprócz siebie, chce oddzielić się od siebie. W efekcie powstają dwa centra światła i ciemności. Światło przenika ciemności powstaje siedem promieni. Ten schemat zawiera kilka charakterystycznych momentów: Bóg jest wolą, Bóg potrzebuje manifestacji, manifestacja prowadzi do zróżnicowań, zło jest zasadą ontologiczną. 
Boehme traktuje Boga jako osobę absolutną i uznaje samoobjawienie za Jego istotę. Efektem tego objawienia jest wyłanianie się przeciwieństw. Bóg jako czysta wola zdobywa samoświadomość dzięki procesowi samoobjawienia. Tendencja zawarta w woli przybiera postać przeciwstawnych sobie pragnień, z których jedno jest centrum ciemności a drugie centrum jasności (światłości). Świat nie jest przygodny lecz konieczny do samoobjawienia Boskiej wieczności w czasie. Zło jest odwróceniem porządku. Ludzkość to łącznik między światem i aniołami, natomiast Boskie objawienie w świecie spełnia się poprzez ludzką świadomość. Boehme charakteryzuje też Boga jako Ungrund, czyli jako niezależnego od innego bytu i pozbawionego jakiejkolwiek ontologicznej determinacji. To jest najbardziej podstawowy aspekt Boga. 

UNGRUND 
Bóg jako Ungrund jest całkowitą pierwotną wolnością. Nie ma tu aktualnie ani wielości, ani samorealizacji, ani samoobjawienia. Jest natomiast stała tendencja do ruchu Boga w tym kierunku. 
Samoobjawienie składa się z trzech elementów: zasady świadomości, pośrednika, samouprzedmiotowienia, łącznika między podmiotem i przedmiotem. W języku trynitarnym nieokreślona wola odpowiada Ojcu, wola posiadająca tożsamość to Syn, wola jako samoobjawiająca to Duch Święty. Dodatkowo pojawia się czwarty element Sophia - Boska mądrość zawierająca nieskończoną ilość idei, które zostaną urzeczywistnione. 
Boehme odchodzi od swoich wcześniejszych poglądów (z Aurory) w ramach których Bóg ujmowany był w kategoriach czasoprzestrzennych. Bóg jest oddzielony od świata. Natura Boga zawiera potrójne jakości: jakość koncentracji, ekspansji i jakość syntezy utrzymująca dwie poprzednie w napięciu. Jest to ciemne centrum w Bogu, będące źródłem zarówno życia jak i destrukcji. Centrum światła zawiera również trzy jakości w których jest urzeczywistniony duch: jakość miłości, jakość tonu(przyczynia się do determinacji), jakość łączności ze światem. Jakość siódma (czwarta) łączy centrum ciemności i światła. 
Bóg jako dobry zwycięża odwiecznie potencjalnie destruktywną siłę niebytu jaką w sobie zawiera. To przekłada się na powstające w dialektycznym procesie byty. Powstanie świata jest konieczne i wypływa z natury Boga. Piekło i niebo są wieczne, świat natomiast czasowy poddany przeważającemu oddziaływaniu zła. 

CZŁOWIEK 
Człowiek jest mikrokosmosemi mikrotheosem pośredniczy dzięki temu między Bogiem a światem. Upadek Adama nie jest podstawowym źródłem zła, ponieważ wcześniej miał miejsce upadek Lucyfera. Adam upadł zanim stał się człowiekiem z krwi i kości, zaś upadek przedstawiony w Genezis jest upadkiem ostatnim. Wcześniej Adam należał do trzech podstawowych zasad. Jego rolą było połączenie dwóch centrów Boga, ale skoncentrował się na sobie samym co go oddzieliło od Boga. To właśnie pociągnęło za sobą serię upadków. Ostatnia faza dotyczy wydarzeń z Genezis, gdy Adam przeciwstawia się Bogu chce zdobyć wiedzę dobra i zła. Pierwotnie Adam był dwupłciowy, mógł reprodukować za pomocą magicznych porodów. Stając się cielesnym stracił władze intuitywne i magiczne. 
Ponieważ człowiek jest mikrotheos ludzkość nie utraciła podobieństwa do Boga jest w dalszym ciągu mikrokosmosem. Dzięki temu ludzkość może mieć udział w naprawianiu zła. 

ŚWIAT 
Rzeczy składają się z sześciu przeciwstawnych jakości: ciepło - zimno kwaśne - słodkie gorzkie - słone. 
Jakości te nie są statyczne lecz dynamiczne. Każda z jakości posiada modalność dobra i zła. Modalność zła polega na przyjmowaniu wartości ekstremalnych przez poszczególne jakości. W ten sposób struktura rzeczywistości bazuje na trzech paralelnych opozycjach oraz opozycji przecinającej jakby rzeczywistość - dualizm dobra i zła. 
W ramach spekulacji ontologicznych Boehme wprowadza dogmat o Trójcy Świętej. Duch Święty przenika naturę, która jest ciałem Boga, ale kieruje modalnością dobra w rzeczach. Bóg Ojciec jest źródłem wszystkich jakości (niebiosa). Syn Boży jest źródłem wiecznej radości (słońce). Duch Święty jest zasadą ruchu i życia (ogień, powietrze, woda). W Bogu znajdują się podstawowe jakości natury, których liczba zostaje powiększona do siedmiu zgodnie i ilością ciał astralnych, i podstawowych metali w alchemii. Jakość siódma jest wynikiem współdziałania sześciu pozostałych. Jakości te uzyskują status źródłowych duchów (Quell - Geister). Świat powstaje z Boga który jest cielesny i który swą cielesnością wypełniał świat przed stworzeniem. System boehmowski oscyluje między panteizmem a pnenteizmem, zanegowana jest zarówno kreacja ex nihilio jak i transcendencja Boga względem świata. 

KOSMOS 
Świat widzialny jest drugim stworzeniem Boga utworzonym ze względu na próbę naprawienia zła, które dotknęło świat anielski. Przed upadkiem Adama nastąpił upadek w świecie anielskim tj. upadek Lucyfera, który zwrócił swą wyobraźnię ku centrum ciemności i zapragnął aby zdominowało ono centrum jasności. Lucyfer jeden z trzech aniołów obok Michała i Uriela chcąc rywalizować z Bogiem upadł pociągając za sobą aniołów ze swej sfery. Jego upadek jest przyczyną zła w świecie, za które Bóg nie jest odpowiedzialny, bo Lucyfer jest wolny. W Bogu nie ma zła, ale w stworzeniach odbijających Boga może aktualizować się zło ze względu na wolne działanie Lucyfera. Każdy byt jest jednak niezależny od Boga bo ma w sobie własne centrum bytu otrzymane od Boga. Ludzie posiadają wolność, która jest warunkiem moralnej odpowiedzialności. Ciemność konieczna dla ujawnienia światła. Bóg ujawni swą miłość i łaskę poprzez dzieło naprawy świata.

WPŁYW 
Nowożytność to czas budowania systemów filozoficznych. Metodą była tu swoiście rozumianą racjonalizacją. Racjonalizm nie polegał na odczytywaniu racjonalności bytu, ale na konstruowaniu systemów zawierających proponowane modele rzeczywistości. Pomysłów na taki model szukano nie w rzeczywistości lecz w innych źródłach których przykładem jest myśl Boehmego. Boehme jest nie tylko prekursorem nowożytnych systemów filozofic
znych ale również ruchów teozoficznych drugiej połowy XIX w. i XX w. (według P.Jaroszyński "Powszechna encyklopedia filozofii Lublin 2000 ) 

KONTAKT
jakub@boehme.pl